Historia Grodziska Mazowieckiego

Gród nad Mrowną i skąd nazwa

Nazwa miasta pochodzi od grodziska – wczesnośredniowiecznego grodu obronnego nad rzeką Mrowną, otoczonego wałem ziemnym, palisadą i fosą, który był schronieniem dla okolicznej ludności i ośrodkiem władzy.^[1][3]

Na przełomie XIII i XIV wieku obok dawnej warowni powstała osada targowa przy lokalnym szlaku handlowym. Należała do rodu Grodziskich herbu Ostoja. Około 1355 roku Tomasz Grodziski ufundował tu pierwszy, drewniany kościół – poprzednika dzisiejszego kościoła św. Anny – a w połowie XV wieku powstała parafia.^[1][2]

Miasto od 1522 roku

Kolejni właściciele, bracia Hieronim i Wojciech Okuniowie herbu Belina, uzyskali dla wsi Grodzisko prawa miejskie. Nadał je król Zygmunt I Stary 22 lipca 1522 roku.^[1][2]

Młode miasto doświadczyło klęsk: w 1540 roku pożar strawił większość zabudowy, a w 1655 roku, w czasie potopu szwedzkiego, Grodzisk został zniszczony. W 1623 roku prawa do miasta kupiła rodzina Mokronowskich herbu Bogoria, która w 1687 roku zaczęła budowę murowanego kościoła.^[2][3]

Kolej, Skarbkowie i letnisko

14 czerwca 1845 roku otwarto pierwszy ukończony odcinek Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej – z Warszawy właśnie do Grodziska. Od tej chwili historia miasta jest związana z koleją.^[2]

W 1869 roku miasto wraz z Jordanowicami kupił hrabia Henryk Skarbek, a w 1881 roku zaczął parcelować majątek. Na sprzedanych działkach powstawały letniskowe wille – jak „Radogoszcz” z 1889 roku – a dawne ogrody właścicieli stały się Parkiem Skarbków. W 1870 roku Grodzisk stracił prawa miejskie i do 1915 roku był osadą.^[1][2][3]

XX wiek

Prawa miejskie wróciły w 1915 roku. W 1927 roku do Grodziska dojechała elektryczna kolejka EKD – dzisiejsza WKD – a w 1928 roku do nazwy dodano przymiotnik „Mazowiecki”, który odróżnia miasto od Grodziska Wielkopolskiego.^[2][3][6]

Wojna dotarła tu pierwszego dnia: 1 września 1939 roku niemieckie lotnictwo zbombardowało miasto. We wrześniu 1939 roku w Grodzisku mieszkało około 3600 Żydów, a z uchodźcami – około 6000. W lutym 1941 roku Niemcy przenieśli ich do getta warszawskiego, skąd większość wywieziono do obozu zagłady w Treblince. Okupacja skończyła się 17 stycznia 1945 roku.^[2][7]

Powiat i miasto dziś

Grodzisk był siedzibą powiatu grodziskomazowieckiego w latach 1948–1975. Obecny powiat grodziski powstał w reformie administracyjnej w 1999 roku i obejmuje sześć gmin: Grodzisk Mazowiecki, Milanówek, Podkowę Leśną, Baranów, Jaktorów i Żabią Wolę.^[5]

Na koniec 2024 roku miasto liczyło 34 904 mieszkańców na 13,2 km². W 2012 roku, w 490. rocznicę praw miejskich, gmina zakończyła rewitalizację centrum: Parku Skarbków, Stawów Goliana i willi Radogoszcz.^[4][8]

Oś czasu

1. ok. 1355Tomasz Grodziski funduje pierwszy, drewniany kościół.^[1]
2. 22 lipca 1522Zygmunt I Stary nadaje Grodziskowi prawa miejskie.^[1]
3. 1540Pożar niszczy większość zabudowy miasta.^[2]
4. 1623Miasto kupują Mokronowscy herbu Bogoria.^[2]
5. 1655Potop szwedzki niszczy Grodzisk.^[3]
6. 14 czerwca 1845Otwarcie odcinka Warszawa – Grodzisk Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej.^[2]
7. 1869Miasto z Jordanowicami kupuje hrabia Henryk Skarbek.^[2]
8. 1870Grodzisk traci prawa miejskie.^[3]
9. 1881Początek parcelacji majątku Skarbków i budowy letnisk.^[2]
10. 1915Grodzisk odzyskuje prawa miejskie.^[2]
11. 11 grudnia 1927Do Grodziska dojeżdża elektryczna kolejka EKD (dziś WKD).^[6]
12. 1928Do nazwy miasta dochodzi przymiotnik „Mazowiecki”.^[2]
13. 1 września 1939Niemieckie naloty na miasto w pierwszym dniu wojny.^[2]
14. luty 1941Niemcy przenoszą Żydów z Grodziska do getta warszawskiego.^[7]
15. 17 stycznia 1945Koniec okupacji niemieckiej.^[2]
16. 1999Powstaje powiat grodziski z siedzibą w Grodzisku.^[5]
17. 22 lipca 2012Otwarcie zrewitalizowanego centrum na 490-lecie miasta.^[8]