mGrodzisk

Historia

Getto w Grodzisku Mazowieckim i społeczność żydowska

Społeczność żydowska była przez stulecia częścią Grodziska – w 1820 roku stanowiła ponad 89% mieszkańców miasta. W grudniu 1940 roku Niemcy utworzyli tu getto, które zlikwidowano w lutym 1941 roku, przesiedlając jego mieszkańców do getta warszawskiego.[1][2][3]

Społeczność żydowska do 1939 roku

W 1765 roku w Grodzisku mieszkało 157 Żydów, w 1856 – 790, a w 1897 – 2154. W 1921 roku było ich 2756 na 11 254 mieszkańców miasta. Według Muzeum Getta Warszawskiego w 1820 roku stanowili ponad 89% ludności, a w 1921 – ponad 24%.[1][3]

Grodzisk był też siedzibą dynastii chasydzkiej, której założycielem był Elimelech z Grodziska (zm. 1892). W 1864 roku w mieście zbudowano drewnianą synagogę z dachem dwuspadowym; wnętrze zdobił Maurycy Apfelbaum. Synagogę zlikwidowano w 1940 roku, a w latach 40. rozebrali ją mieszkańcy miasta. Stała przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic 17 Stycznia i Obrońców Getta.[1][4]

Cmentarz żydowski założono w drugiej połowie XVIII wieku, za zgodą proboszcza Jana Klemensa Mokronowskiego (zob. Mokronowscy). Zachowało się na nim ponad 200 macew lub ich fragmentów; w czasie wojny Niemcy zniszczyli ogrodzenie i wywozili nagrobki. Szerzej: cmentarz żydowski.[5][6]

Okupacja i getto

W Grodzisku mieszkało we wrześniu 1939 roku około 3600 Żydów, a razem z uchodźcami – do 6000. Zgodnie z opracowaniem Centrum Kultury niemal od razu po wkroczeniu do miasta Niemcy zaczęli realizować plan eksterminacji ludności żydowskiej (więcej o tych latach: II wojna światowa w Grodzisku).[1][7]

Getto utworzono 1 grudnia 1940 roku. Obejmowało rejon ulic Joselewicza, 11 Listopada, Piłsudskiego (dziś plac Wolności), Legionów (dziś plac Króla Zygmunta Starego) i Limanowskiego. Na początku roku 1941, 25 stycznia, przesiedlono do niego około 1200 osób z Brwinowa, Milanówka, Nadarzyna i Podkowy Leśnej oraz wysiedleńców z Wielkopolski.[2][3]

Likwidacja getta i Zagłada

W lutym 1941 roku Niemcy przenieśli Żydów z Grodziska do getta warszawskiego. Wikipedia podaje, że likwidacja trwała od 10 do 14 lutego 1941, a Muzeum Getta Warszawskiego – że od 10 do 20 lutego; w getcie mogło wtedy przebywać do 6 tysięcy osób. Część rzemieślników pozostała w mieście i została przesiedlona do Warszawy później.[1][2][3]

Z getta warszawskiego większość wywieziono do obozu zagłady w Treblince. 15 lutego 2016 roku, w 75. rocznicę likwidacji getta, odsłonięto w Grodzisku pomnik upamiętniający grodziskich Żydów.[1][3][4]

Oś czasu

  1. 1864W Grodzisku powstaje drewniana synagoga.[4]
  2. wrzesień 1939W mieście mieszka ok. 3600 Żydów, z uchodźcami do 6000.[1]
  3. 1 grudnia 1940Niemcy tworzą getto w Grodzisku.[2]
  4. 25 stycznia 1941Do getta trafia ok. 1200 uchodźców z okolicznych miejscowości i Wielkopolski.[2]
  5. luty 1941Likwidacja getta: Żydów z Grodziska przesiedlono do getta warszawskiego.[1][2][3]
  6. 15 lutego 2016Odsłonięcie pomnika grodziskich Żydów w 75. rocznicę likwidacji getta.[4]

Często pytacie

Getto w Grodzisku Mazowieckim i społeczność żydowska: pytania

3 pytania

Kiedy powstało getto w Grodzisku Mazowieckim?

Getto utworzono 1 grudnia 1940 roku. Zlikwidowano je w lutym 1941 roku, a mieszkańców przesiedlono do getta w Warszawie.

Ilu Żydów mieszkało w Grodzisku przed wojną?

W 1921 roku było ich 2756 (z 11 254 mieszkańców), a we wrześniu 1939 – około 3600; razem z uchodźcami do 6000.

Gdzie stała synagoga w Grodzisku?

Przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic 17 Stycznia i Obrońców Getta. Drewniana synagoga z 1864 roku została zlikwidowana w 1940 roku i rozebrana.

Źródła

  1. Grodzisk Mazowiecki – Jewish Virtual Library
  2. Getto w Grodzisku Mazowieckim – Wikipedia
  3. Wiele osób wciąż nie wie, że tu było getto… (Anna Kilian) – Muzeum Getta Warszawskiego
  4. Synagoga w Grodzisku Mazowieckim – Wikipedia
  5. Cmentarz żydowski w Grodzisku Mazowieckim – zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa)
  6. Zabytki Grodziska Mazowieckiego – Wikipedia
  7. Historia miasta – „Poznaj Grodzisk”, Poczekalnia PKP – Ośrodek Kultury Gminy Grodzisk Mazowiecki

Sprawdzono 9 października 2026. Tekst napisała redakcja mGrodzisk na podstawie źródeł powyżej. Znasz więcej albo widzisz błąd? Napisz do nas.