Na przełomie XIX i XX wieku Grodzisk był znanym letniskiem pod Warszawą. Zadecydowała kolej z 1845 roku, park w Jordanowicach, parcelacja majątku Skarbków od 1881 roku i zakład wodoleczniczy otwarty w 1884 roku.[1][2]
Kolej i park jordanowicki
Grodzisk jako pierwsze miasto Królestwa Polskiego miał połączenie kolejowe z Warszawą; pierwszy odcinek Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej otwarto 14 czerwca 1845 roku (Kolej w Grodzisku: dworzec PKP i WKD). Dzięki parkowi w Jordanowicach miejscowość stała się celem podmiejskich wycieczek i ulubionym miejscem letniego wypoczynku warszawiaków.[1]
Już w 1846 roku przy stacji, na skraju parku, stanęła willa „Foksal”, zaprojektowana jako dom zajezdny dla podróżujących koleją: miała pokoje dla letników, poczekalnię, kasy biletowe, restaurację i salę balową (Willa „Foksal”).[4][5]
Skarbkowie, wille i uzdrowisko
W 1869 roku miasto z Jordanowicami kupił hrabia Henryk Skarbek. Najpierw udostępnił gościom park, a w 1881 roku zaczął parcelować majątek. Dostępne działki, szybki dojazd koleją i moda na wypoczynek poza miastem doprowadziły do rozkwitu budownictwa letniskowego (zob. Skarbkowie – hrabiowie w Grodzisku).[1][2]
Dla letników i kuracjuszy wybudowano zakład uzdrowiskowy z hotelem, restauracją, pijalnią wód i domami wypoczynkowymi. W 1884 roku dr Michał Bojasiński otworzył zakład wodoleczniczy, który odwiedzali m.in. Adolf Dygasiński, Władysław Reymont i Miłosz Kotarbiński; według Wikipedii początkowo działał tylko latem, później przez cały rok.[1][2][3]
Z tego okresu pochodzą wille wpisane do rejestru zabytków: „Radogoszcz” z 1889 roku (letnia rezydencja carskiego urzędnika, zob. Willa „Radogoszcz”), „Niespodzianka” z 1906 roku (Willa „Niespodzianka”), „Kaprys” z parkiem i stajnią (rejestr podaje lata 1884 i 1896, Willa „Kaprys”) oraz drewniany dom z parkiem przy ul. Okulickiego z 1878 roku.[4][5]
Koniec epoki letniskowej
Od 1881 roku Grodzisk zaczął przyciągać także przemysł; rozwój fabryk stopniowo osłabiał jego aurę letniska. W latach 50. XX wieku w miejscu rozbieranych zabytków architektury letniskowej budowano osiedla bloków. Dziś, jak zapisano w Wikipedii, miasto straciło charakter miejscowości typowo letniskowej, a pozostałością są wille i budynek zakładu wodoleczniczego.[1][2]
Do tradycji nawiązuje gmina: pozostałości dawnych „Letniaków” – drewniane domy – wymieniono w Metamorfozie miasta jako świadectwo letniskowego charakteru, a rewaloryzacja dawnego zakładu wodoleczniczego miała przywrócić Grodziskowi wizerunek miasta-uzdrowiska.[6]
Oś czasu
- 14 czerwca 1845Do Grodziska dociera kolej z Warszawy.[1]
- 1846Powstaje willa „Foksal” – dom zajezdny z pokojami dla letników.[4][5]
- 1881Hrabia Skarbek rozpoczyna parcelację majątku; rośnie budownictwo letniskowe.[1][2]
- 1884Dr Michał Bojasiński otwiera zakład wodoleczniczy w Jordanowicach.[3]
- 1889Powstaje willa „Radogoszcz”.[5]
Często pytacie
Grodzisk jako letnisko: pytania
2 pytania
Dlaczego Grodzisk był letniskiem?
Dzięki kolei z Warszawy (od 1845), parkowi w Jordanowicach i parcelacji majątku hrabiego Skarbka od 1881 roku, na której budowano wille letniskowe.
Jakie wille letniskowe zachowały się w Grodzisku?
Wśród zabytków są m.in. „Foksal” (1846), „Radogoszcz” (1889), „Niespodzianka” (1906) i „Kaprys”, a także drewniane domy z końca XIX wieku.
Źródła
- Historia miasta – „Poznaj Grodzisk”, Poczekalnia PKP – Ośrodek Kultury Gminy Grodzisk Mazowiecki
- Grodzisk Mazowiecki – Wikipedia
- Zakład Wodoleczniczy w Grodzisku Mazowieckim – Wikipedia
- Zabytki Grodziska Mazowieckiego – Wikipedia
- Album o Grodzisku Mazowieckim – Urząd Miejski w Grodzisku Mazowieckim
- Metamorfoza miasta. Grodzisk Mazowiecki 1989–2018 – Urząd Miejski w Grodzisku Mazowieckim
Sprawdzono 9 października 2026. Tekst napisała redakcja mGrodzisk na podstawie źródeł powyżej. Znasz więcej albo widzisz błąd? Napisz do nas.