Willa „Foksal” przy ul. Bartniaka to dom gościnny dla pasażerów Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, ukończony w 1846 roku według projektu Teofila Schüllera. Stoi przy dworcu, na skraju parku, a dziś mieści Ośrodek Dokumentacji Zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa.[1][2][3]
Dom gościnny przy kolei
Budynek powstał w latach 1845–1846, gdy Grodzisk dostał stację pierwszego odcinka Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej (zob. kolej w Grodzisku). Album miasta nazywa go „domem zajezdnym z wygodami”: oprócz pokoi dla letników mieściły się w nim poczekalnia, kasy biletowe, restauracja i sala balowa. Projektantem był Teofil Schüller, uczeń Henryka Marconiego – nazwisko piszą też „Shuller” i „Schuller”.[1][2][3]
Nazwa „Foksal” wywodzi się od rosyjskiego słowa „wokzał”, czyli dworzec. Wbrew nazwie nie był to dworzec: odprawa pasażerów odbywała się w drewnianym pawilonie obok, zniszczonym w 1915 roku, a wykaz zabytków miasta zaznacza, że budynek bywa błędnie uważany za dawny dworzec. Mieszkańcy mówią o willi „lokomotywka”, bo jej wieża kojarzy się z kominem parowozu.[1][5]
Do miejskiej tradycji należy też legenda o Zosi, córce zawiadowcy stacji, która z nieszczęśliwej miłości odebrała sobie życie, a jej duch miałby krążyć po korytarzach willi. Album podaje ją jako opowieść, nie jako potwierdzony fakt.[2]
Po utracie funkcji dworcowej
Do 1917 roku willa wraz z parkiem należała do rodziny Mokronowskich, potem przeszła w ręce hr. Branickiego. Gdy w latach 1921–1922 stanął nowy dworzec, budynek stracił pierwotną funkcję. W latach 1936–1940 należał do Towarzystwa nad Ociemniałymi, od 1945 do 1970 działały w nim szpital i przychodnia, a w latach 70. Warszawskie Przedsiębiorstwo Geodezyjne.[1][3]
Zdewastowany obiekt przejęło Ministerstwo Kultury i Sztuki. Po remoncie w latach 1986–1992 trafił do Ośrodka Dokumentacji Zabytków (dziś Narodowy Instytut Dziedzictwa), który urządził tu archiwum. Album miasta zaznacza, że teren ogrodzono, a gmina – szczególnie w latach 1996–1997 – bezskutecznie próbowała przejąć willę, m.in. z myślą o muzeum regionalnym.[1][6]
Oś czasu
- 1846Ukończenie domu gościnnego przy stacji Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej – późniejszej willi „Foksal”.[1][2]
- 1921–1922Nowy dworzec odbiera willi „Foksal” dawną funkcję.[1][3]
- 1945–1970W willi „Foksal” działa szpital, potem przychodnia.[1][6]
- 1986–1992Remont willi „Foksal”, którą przejmuje Ośrodek Dokumentacji Zabytków.[1]
Na miejscu dziś
Często pytacie
Willa „Foksal”: pytania
3 pytania
Czym była willa Foksal w Grodzisku?
Domem gościnnym przy stacji Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, z restauracją i hotelem. Nie była dworcem, choć bywa za niego uważana.
Skąd nazwa Foksal?
Od rosyjskiego słowa „wokzał”, oznaczającego dworzec.
Co mieści się dziś w willi Foksal?
Ośrodek Dokumentacji Zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa.
Źródła
- Willa „Foksal” – Wikipedia
- Album o Grodzisku Mazowieckim – Urząd Miejski w Grodzisku Mazowieckim
- Dom gościnny przy dworcu kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, ob. willa Foksal – Zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa)
- Miasto Grodzisk Mazowiecki (K. Bąkała, „Powiat grodziski. Przewodnik subiektywny”) – Szlaki turystyczne Mazowsza, PTTK
- Zabytki Grodziska Mazowieckiego – Wikipedia
- Metamorfoza miasta. Grodzisk Mazowiecki 1989–2018 – Urząd Miejski w Grodzisku Mazowieckim
Sprawdzono 9 października 2026. Tekst napisała redakcja mGrodzisk na podstawie źródeł powyżej. Znasz więcej albo widzisz błąd? Napisz do nas.