Cmentarz żydowski (kirkut) przy ul. Żydowskiej, nieopodal dworca kolejowego, założono w 1780 roku. Był miejscem pochówku Żydów z Grodziska i okolic do 1941 roku. Do dziś przetrwało ponad dwieście macew lub ich fragmentów, a cmentarz jest wpisany do rejestru zabytków.[1][2][3]
Założenie
Cmentarz założono w 1780 roku; album o Grodzisku zalicza go do najstarszych na Mazowszu i podaje, że do 1941 roku chowano na nim Żydów mieszkających w mieście i okolicznych wsiach. Wikipedia pisze ogólniej o drugiej połowie XVIII wieku. Szerszy kontekst: historia Grodziska i grodziskie getto.[1][2][3]
Zniszczenie
Według „Metamorfozy miasta” cmentarz niszczał przez kilka dekad, a znaczną jego część zniszczono w czasie okupacji niemieckiej w latach 1939–1944. Po wojnie degradacja trwała: od połowy lat 50. XX wieku spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” magazynowała na tym terenie materiały budowlane. Ta sama publikacja ocenia, że spółdzielnia doprowadziła do zniszczenia większej części starego cmentarza. Wikipedia mówi o dewastacji w czasie obu wojen światowych i w PRL.[2][3]
Najstarsza część nekropolii – o czym świadczą nieliczne granitowe nagrobki – uległa całkowitej dewastacji i znajduje się dziś na terenie zabudowanym. Nie zachował się nagrobek cadyka Elimelecha z Grodziska, zmarłego 17 marca 1892 roku. Zachowane macewy pochodzą w większości z przełomu XIX i XX wieku; są też pojedyncze z pierwszej połowy XIX wieku i z czasów II wojny światowej.[2]
Ratowanie cmentarza
W 1981 roku powstał w mieście Społeczny Komitet Odbudowy i Rekonstrukcji Cmentarza Żydowskiego, który po 1989 roku kontynuował prace; w 1995 roku Rada Miejska przyznała dotację na rozpoczęcie odbudowy. W 1996 roku do rejestru zabytków wpisano ten niewielki fragment, na którym stoją macewy; reszta terenu pozostawała w prywatnych rękach i była mocno zdewastowana (składowisko złomu, warsztaty).[2][3]
Przełom nastąpił w 2014 roku, gdy w konsultacjach planu zagospodarowania zgłoszono potrzebę ustalenia historycznych granic kirkutu. Gmina ustalała je w porozumieniu z Naczelnym Rabinem Polski, a od 1 lutego 2016 roku dzierżawi jeszcze niewygrodzoną część dawnego cmentarza, z zamiarem jej wykupu. Zakład Gospodarki Komunalnej remontuje mur, a w marcu 2017 roku na wewnętrznej stronie muru umieszczono tablicę ku czci rabina Elimelecha Szapiro (w 125. rocznicę śmierci), po polsku i hebrajsku.[2]
Oś czasu
- 1780Założenie cmentarza żydowskiego w Grodzisku.[1][2]
- 1939–1944W czasie okupacji niemieckiej zniszczono znaczną część cmentarza żydowskiego.[2]
- 1981Powstaje Społeczny Komitet Odbudowy i Rekonstrukcji Cmentarza Żydowskiego.[2]
- 27 lutego 1996Cmentarz żydowski wpisany do rejestru zabytków (nr 1607).[3][4]
- 1 lutego 2016Gmina zostaje dzierżawcą niewygrodzonej części dawnego cmentarza żydowskiego.[2]
Na miejscu dziś
- Cmentarz jest nieczynny, ogrodzony siatką; zachowały się resztki bramy. Nagrobki z piaskowca mają napisy głównie hebrajskie.[3]
- Na części dawnego cmentarza, mimo tablicy o ochronie konserwatorskiej, parkowano samochody; pracownicy willi „Radogoszcz” prowadzą dla uczniów lekcje o historii społeczności żydowskiej i o kirkucie.[2]
Często pytacie
Cmentarz żydowski w Grodzisku Mazowieckim: pytania
3 pytania
Gdzie jest cmentarz żydowski w Grodzisku Mazowieckim?
Przy ul. Żydowskiej, nieopodal dworca kolejowego. Teren jest ogrodzony; cmentarz jest nieczynny.
Kiedy założono kirkut w Grodzisku?
W 1780 roku (tak podają album o Grodzisku i „Metamorfoza miasta”). Wikipedia pisze o drugiej połowie XVIII wieku.
Czy cmentarz żydowski w Grodzisku jest zabytkiem?
Tak – wpisano go do rejestru zabytków pod numerem 1607, 27 lutego 1996 roku.
Źródła
- Album o Grodzisku Mazowieckim – Urząd Miejski w Grodzisku Mazowieckim
- Metamorfoza miasta. Grodzisk Mazowiecki 1989–2018 – Urząd Miejski w Grodzisku Mazowieckim
- Cmentarz żydowski w Grodzisku Mazowieckim – Wikipedia
- Zabytki Grodziska Mazowieckiego – Wikipedia
Sprawdzono 9 października 2026. Tekst napisała redakcja mGrodzisk na podstawie źródeł powyżej. Znasz więcej albo widzisz błąd? Napisz do nas.