W 1870 roku władze carskie odebrały Grodziskowi prawa miejskie i zaliczyły go do osad. Miasto odzyskało je w 1915 roku (źródła podają dzień 8 września) i wtedy włączono do niego m.in. Jordanowice.[1][2][3]
Reforma 1869–1870 i Grodzisk
Lokalna publikacja Ośrodka Kultury łączy utratę praw z represjami po upadku powstania styczniowego: Grodzisk został pozbawiony praw miejskich i zdegradowany do rangi osady, choć zachował nieformalną rolę stolicy utworzonego przez zaborcę powiatu i większość związanych z nią urzędów.[1]
Wikipedia przedstawia sprawę szerzej. Utrata praw w 1870 roku wynikała z ukazu z 13 lipca 1869 roku i decyzji Komitetu Urządzającego: z 452 miast Królestwa Polskiego prawa miejskie odebrano 336, kierując się m.in. liczbą mieszkańców (poniżej 3000) i wartością zabudowy. Hasło o osadach zaznacza, że łączenie tej reformy wyłącznie z karą za powstanie jest uproszczeniem. Dla porównania: w 1880 roku Grodzisk liczył 1928 mieszkańców.[2][4]
Źródła różnią się więc w ocenie przyczyn: lokalna publikacja mówi o represji, a opracowanie o osadach – o szerokiej reformie administracyjnej, która objęła setki małych miast. Sam fakt utraty praw w 1870 roku potwierdzają oba.[1][4]
Grodzisk jako osada
Przez te lata miasto nie przestało się zmieniać. Dzięki kolei i parcelacji majątku hrabiego Skarbka rozwijało się letnisko (Grodzisk jako letnisko), a w 1881 roku stanęła pierwsza fabryka. W XIX wieku większość mieszkańców – ok. 80 procent – stanowiła społeczność żydowska.[1][2]
Powrót w 1915 roku
Lata I wojny światowej, poza zniszczeniami spowodowanymi przez przesuwający się front, przyniosły odzyskanie praw miejskich w 1915 roku. Wikipedia podaje dokładną datę – 8 września 1915 – a w tabeli miast zdegradowanych w 1869–1870 wpisuje rok 1916; ta rozbieżność nie została tu rozstrzygnięta.[1][2][3]
Razem z prawami miejskimi do Grodziska przyłączono sąsiednie wsie: Jordanowice, Wólkę Grodziską i Nowe Grodzisko. Miasto stało się „zupełnie nowym organizmem miejskim” – jak napisał autor przewodnika wydanego przez Ośrodek Kultury. W 1928 roku dodano jeszcze do nazwy przymiotnik „Mazowiecki” (Nazwa Grodziska Mazowieckiego).[1][3]
Oś czasu
Często pytacie
Utrata i odzyskanie praw miejskich (1870–1915): pytania
3 pytania
Kiedy Grodzisk stracił prawa miejskie?
W 1870 roku, w ramach carskiej reformy miast Królestwa Polskiego; miejscowość została osadą.
Kiedy Grodzisk odzyskał prawa miejskie?
W 1915 roku – Wikipedia podaje dzień 8 września 1915. Wtedy włączono do miasta Jordanowice, Wólkę Grodziską i Nowe Grodzisko.
Dlaczego miasta traciły prawa miejskie w 1870 roku?
Ukaz z 1869 roku objął setki małych miast Królestwa Polskiego, kierując się m.in. liczbą mieszkańców. W literaturze łączy się to także z represjami po powstaniu styczniowym, ale historycy ostrzegają przed uproszczeniem.
Źródła
- Historia miasta – „Poznaj Grodzisk”, Poczekalnia PKP – Ośrodek Kultury Gminy Grodzisk Mazowiecki
- Grodzisk Mazowiecki – Wikipedia
- Jordanowice (Grodzisk Mazowiecki) – Wikipedia
- Osady w Królestwie Polskim – Wikipedia
Sprawdzono 9 października 2026. Tekst napisała redakcja mGrodzisk na podstawie źródeł powyżej. Znasz więcej albo widzisz błąd? Napisz do nas.