mGrodzisk

Historia

Utrata i odzyskanie praw miejskich (1870–1915)

W 1870 roku władze carskie odebrały Grodziskowi prawa miejskie i zaliczyły go do osad. Miasto odzyskało je w 1915 roku (źródła podają dzień 8 września) i wtedy włączono do niego m.in. Jordanowice.[1][2][3]

Reforma 1869–1870 i Grodzisk

Lokalna publikacja Ośrodka Kultury łączy utratę praw z represjami po upadku powstania styczniowego: Grodzisk został pozbawiony praw miejskich i zdegradowany do rangi osady, choć zachował nieformalną rolę stolicy utworzonego przez zaborcę powiatu i większość związanych z nią urzędów.[1]

Wikipedia przedstawia sprawę szerzej. Utrata praw w 1870 roku wynikała z ukazu z 13 lipca 1869 roku i decyzji Komitetu Urządzającego: z 452 miast Królestwa Polskiego prawa miejskie odebrano 336, kierując się m.in. liczbą mieszkańców (poniżej 3000) i wartością zabudowy. Hasło o osadach zaznacza, że łączenie tej reformy wyłącznie z karą za powstanie jest uproszczeniem. Dla porównania: w 1880 roku Grodzisk liczył 1928 mieszkańców.[2][4]

Źródła różnią się więc w ocenie przyczyn: lokalna publikacja mówi o represji, a opracowanie o osadach – o szerokiej reformie administracyjnej, która objęła setki małych miast. Sam fakt utraty praw w 1870 roku potwierdzają oba.[1][4]

Grodzisk jako osada

Przez te lata miasto nie przestało się zmieniać. Dzięki kolei i parcelacji majątku hrabiego Skarbka rozwijało się letnisko (Grodzisk jako letnisko), a w 1881 roku stanęła pierwsza fabryka. W XIX wieku większość mieszkańców – ok. 80 procent – stanowiła społeczność żydowska.[1][2]

Powrót w 1915 roku

Lata I wojny światowej, poza zniszczeniami spowodowanymi przez przesuwający się front, przyniosły odzyskanie praw miejskich w 1915 roku. Wikipedia podaje dokładną datę – 8 września 1915 – a w tabeli miast zdegradowanych w 1869–1870 wpisuje rok 1916; ta rozbieżność nie została tu rozstrzygnięta.[1][2][3]

Razem z prawami miejskimi do Grodziska przyłączono sąsiednie wsie: Jordanowice, Wólkę Grodziską i Nowe Grodzisko. Miasto stało się „zupełnie nowym organizmem miejskim” – jak napisał autor przewodnika wydanego przez Ośrodek Kultury. W 1928 roku dodano jeszcze do nazwy przymiotnik „Mazowiecki” (Nazwa Grodziska Mazowieckiego).[1][3]

Oś czasu

  1. 13 lipca 1869Ukaz carski o zamianie wielu małych miast Królestwa Polskiego na osady.[4]
  2. 1870Grodzisk traci prawa miejskie i zostaje osadą.[1][2]
  3. 8 września 1915Grodzisk odzyskuje prawa miejskie, do miasta włączono Jordanowice.[1][2][3]

Często pytacie

Utrata i odzyskanie praw miejskich (1870–1915): pytania

3 pytania

Kiedy Grodzisk stracił prawa miejskie?

W 1870 roku, w ramach carskiej reformy miast Królestwa Polskiego; miejscowość została osadą.

Kiedy Grodzisk odzyskał prawa miejskie?

W 1915 roku – Wikipedia podaje dzień 8 września 1915. Wtedy włączono do miasta Jordanowice, Wólkę Grodziską i Nowe Grodzisko.

Dlaczego miasta traciły prawa miejskie w 1870 roku?

Ukaz z 1869 roku objął setki małych miast Królestwa Polskiego, kierując się m.in. liczbą mieszkańców. W literaturze łączy się to także z represjami po powstaniu styczniowym, ale historycy ostrzegają przed uproszczeniem.

Źródła

  1. Historia miasta – „Poznaj Grodzisk”, Poczekalnia PKP – Ośrodek Kultury Gminy Grodzisk Mazowiecki
  2. Grodzisk Mazowiecki – Wikipedia
  3. Jordanowice (Grodzisk Mazowiecki) – Wikipedia
  4. Osady w Królestwie Polskim – Wikipedia

Sprawdzono 9 października 2026. Tekst napisała redakcja mGrodzisk na podstawie źródeł powyżej. Znasz więcej albo widzisz błąd? Napisz do nas.